Jak często myślisz o Cesarstwie Rzymskim? Pytanie, które szturmem wzięło media społecznościowe, niesie w sobie więcej ładunku, niż można byłoby sądzić. Bo poza tym, że my wszyscy, w cywilizacji zachodniej, jesteśmy z Rzymu - z naszą kulturą, instytucjami, obyczajami - to dodatkowo, wiele z naszej dzisiejszej, zwłaszcza europejskiej sytuacji politycznej, zaczyna przypominać Rzym schyłkowy.

Jest to wiedza jakoś tam podskórnie odczuwana. Tu i ówdzie takie porównania przebijają z debaty publicznej, ale są chyba traktowane, jako inteligenckie dzielenie włosa na czworo. Trzeba więc o upadku Cesarstwa czytać, by wyrobić sobie w tej sprawie własne zdanie i wreszcie, by szukać w nim przestróg i wskazówek.

Opracowanie Heathera jest w tej kategorii książką wybitną. Nie ma tutaj miejsca pisać o tym szerzej, ale całe tło społeczno-polityczne Rzymu w IV i V wieku, zostało odmalowane przez autora po mistrzowsku. Nierzadko śledzimy poczynania konkretnych, wymienionych z imienia postaci w tamtejszej hierarchii społecznej, odkrywając w drobnych niuansach ich życia głębsze prawdy o strukturze tego imperium i pęknięciach pojawiających się na jego fundamencie.

Heather musiał oczywiście zabrać głos w debacie o tym, czy o upadku Cesarstwa przesądziły czynniki wewnętrzne czy zewnętrzne i zdaje się tutaj stawiać zdecydowanie na te drugie. Wydarzeniem przełomowym w tym względzie było pojawienie się na stepach Eurazji nowej potęgi - Hunów. W tym miejscu historyczni sensacjonaliści odnajdą coś dla siebie. Największą rewolucją jaką ten lud wniósł do swoich poczynań była bowiem unikalna konstrukcja łuku, pozwalająca na jego znacznie większy zasięg. Czy to znaczy, że Rzym upadł przez pojedynczy, inżynieryjny przełom w budowie broni? Pod naporem Hunów na ziemie Cesarstwa zaczynają napierać inne barbarzyńskie, germańskie ludy, szukając tam schronienia. W ten sposób rusza domino.

Barbarzyńcy, którzy w ostatecznym rozrachunku przyczynili się do upadku Cesarstwa, nie byli zjawiskiem przypadkowym, ale „produktem” polityki Rzymu. Handlu, najemnictwa, asymilacji. Ta paralela ze współczesną Europą jest aż nadto jaskrawa. I takich porównań, których autor nie sufluje, ale musimy wyprowadzić je sami, jest w tej książce sporo.

Warto się w nie zagłębić.

Subscribe now

Wspaniała jest to beletrystyka, w kończącym się roku poleciłem ją niezliczonym osobom. Maciej Marcisz, w swym książkowym debiucie wciąga nas w wir rodzinnych relacji. Pogmatwanych i niejednoznacznych. Pełnych żalu, pretensji i fałszywego uprzywilejowania.

Oto Marcin, 30 letni zadłużony artysta, który zraził do siebie rodziców i rodzeństwo, wykorzystując taśmy rodzinne do swojego performance’u, wyrusza w podróż by posklejać familijne relacje. Czy robi to szczerze? Czy ta sprawa ma w ogóle szanse powodzenia? Czy głębokie, wielopokoleniowe rany, którą ta sytuacja wyciągnęła na powierzchnię, mogą się zabliźnić?

Ta opowieść to sentymentalny powrót do Polski, jaką pamiętamy z lat 90 i 00. To także momentami zabawny, a w innych miejscach mroczny wgląd w więzi międzyludzkie wystawione na próbę pędzącego turbokapitalizmu tego okresu. Czy można było w tym czasie wzbogacić się zachowując duszę? Czy rollercoster społecznego awansu jest w ogóle możliwy do przeprocesowania za życia jednego pokolenia? Jakże dojmującą, dziecinną nieporadność widzimy czasami w naszych rodzicach. Czy wolno nam ją oceniać?

Maciej Marcisz zadaje nam trudne, ale niezwykle trafne pytania. Wysyła nam też prosty sygnał. Jakkolwiek myślisz, że Twoja sytuacja rodzinna jest pogmatwana, patologiczna i wyjątkowa, prawdopodobnie nie wyróżnia się ona znacząco na tle ogółu.

Bardzo serdecznie polecam. Warto.

Subscribe now

Mam wyczucie czasu, do sięgania po książki w odpowiednim kontekście aktualnych wydarzeń. W momencie gdy w Syrii rozpoczynały się ostatnie akcenty wieloletniej wojny domowej, która ostatecznie miała obalić Baszara Al-Asada, w moim ręku wylądowała „Linia na piasku”. Praca opowiadająca o praprzyczynach tego i wielu innych bliskowschodnich dramatów.

Barr przedstawia wydarzenia w tym regionie w pierwszej połowie XX wieku, zaczynając w przededniu I wojny światowej. Imperium Osmańskie chyli się ku upadkowi. Po początkowych wahaniach i próbie negocjacji z obydwiema stronami, Sułtan postanawia dołączyć w tym konflikcie do państw centralnych. Stojące po drugiej stronie „entente cordiale”, czyli Wielka Brytania i Francja przystępują więc do tajnych rozmów na temat podziału bliskowschodnich terenów Imperium Osmańskiego po spodziewanym jego upadku i rozczłonkowaniu.

Tak dochodzi do narysowania tytułowej linii na piasku, czyli nawiązania porozumienia Sykes - Picot, dzielącego te tereny pomiędzy mocarstwa kolonialne. Paktu na wielu poziomach kuriozalnego i dosyć XIX wiecznego, w XX wiecznych okolicznościach. Autor szeroko opisuje postaci, które go wynegocjowały, wskazując na dosyć dyskusyjne ich kompetencje do tak trudnego zadania. A w dalszej części książki analizuje konsekwencje tego układu, które położyły się cieniem na losach Syrii, Libanu, Palestyny, Jordanii, Iraku, oraz mającego narodzić się niebawem Izraela.

Właściwie dlaczego miał on tak negatywne konsekwencje?

Poza oczywistym wnioskiem, że linie graniczne powstały bez poszanowania względów etnicznych i historycznych, oraz z pogwałceniem wcześniejszych ustaleń z ludnością arabską, którą podburzano do powstania przeciw Osmanom (o tym opowiada epicki film „Lawrence z Arabii”), był jeszcze jeden, bodaj najważniejszy powód. Kolonialna gra między Francją a Wielką Brytanią. Można chyba bez specjalnej przesady powiedzieć, że mocarstwa te przeznaczały na podkopywanie pozycji drugiej strony na terytoriach mandatowych niemal tyle samo energii, ile na zarządzanie własnym. A w arsenale działań znajdowało się wszystko, od propagandy, poprzez działania wywiadowcze, na sponsorowaniu i uzbrajaniu powstań narodowowyzwoleńczych kończąc.

Opracowanie Barra jest więc po pierwsze lekcją o koncercie mocarstw. Ważnym memento dla współczesnych, w czasie, kiedy świat po okresie unipolarnej dominacji USA powraca do chaosu i w najbliższych latach można spodziewać się narysowania kolejnych linii na piasku. My, jako kraj co najwyżej średni, musimy sobie te doświadczenia wziąć mocno do serca.

To także historia politycznego realizmu i bezwzględnego egzekwowania swoich narodowych interesów, bez baczenia na sojusze i układy. Jakże często słyszymy w rodzimej debacie publicznej o wdzięczności, czy o wartościach, jako walucie w relacjach między państwami. Historia bliskowschodniej rywalizacji Francji i Wielkiej Brytanii, bądź co bądź sojuszników w dwóch wojnach światowych, jest doskonałym przykładem na brak sentymentów, oraz strategię skrajnie ograniczonego zaufania do każdego partnera.

Wreszcie, sporą część tej pracy zajmuje historia ruchu syjonistycznego i okres państwotwórczy dla Izraela. Dotykamy w nim chociażby tematu żydowskiego terroryzmu i twardej gry politycznej. Najpierw o możliwość imigracji do Palestyny, a następnie o utworzenie i usankcjonowanie międzynarodowe państwa Izrael. To ciekawe ujęcie z dzisiejszej perspektywy, będącej poniekąd odwrotnością tej sprzed 50 lat. Na Bliskim Wschodzie nic nie jest stałe i dane raz na zawsze. Sojusze się odwracają, a względna siła państw zmienia się w czasie bardzo diametralnie. Wgląd we wspomniane wydarzenia może być kubłem zimnej wody, na głowy rozgrzane argumentacją etyczną w dzisiejszych konfliktach lokalnych.

Tematyka książki jest niezwykle ciekawa. Co jeszcze ważniejsze, znajduje swoje dalekie konsekwencje w dzisiejszych wydarzeniach w tym regionie świata. Przychodzi jednak czas na łyżkę dziegciu w tej pozytywnej ocenie. Nie miałem czasu, żeby szybko przekartkować oryginalną, angielską wersję na Kindle’u i potwierdzić ostatecznie moje podejrzenia, ale nie ulega wątpliwości, że coś tutaj nie brykło z tłumaczeniem. Bardzo ciężko przebrnąć przez niektóre akapity, bez zapalającej się w podświadomości lampki, że coś nie gra z szykiem zdania, doborem słów, generalnym flow tekstu. Rzadko spotykam się z takimi mankamentami, ale tutaj były one tak nagminne, że muszę o nich wspomnieć. Ten aspekt „zabił” nieco przyjemność z lektury. Może to być moje osobiste czepialstwo, więc chętnie porozmawiałbym o tym z kimś innym, kto „Linię na piasku” przeczytał.

Subscribe now

W kinach ekranizacja „Konklawe”, a w moim ręku książkowy pierwowzór. Nie wybaczyłbym sobie, gdybym go nie przeczytał przed obejrzeniem filmu. Tym bardziej, że z autorem jest mi wybitnie po drodze. W tym roku pochłonąłem już z przyjemnością jego Wielką Ucieczkę, a Trylogia Rzymska pozostaje moją all time „topką” w tej kategorii.

Harris to mistrz thrillera historycznego. To proza nie jakoś specjalnie trudna, ale uderzająca we właściwe dla mnie struny - faktograficzny szczegół wykopany z jakiegoś archiwum miesza się tutaj z dynamiczną akcją rodem z kryminału.

Tym razem pisarz buduje opowieść wokół instytucji kościoła katolickiego wraz z jej najbardziej tajemniczą tradycją - wyborem nowego papieża. Instytucja to słowo klucz. Nie dotykamy tutaj bowiem w ogóle szerokich mas wiernych, którzy na kartach tej historii praktycznie w ogóle się nie pojawiają. Wszystko rozgrywa się w najwyższych kręgach hierarchii kościelnej.

Umiera papież reformator, a kardynałowie zbiorą się na konklawe, podczas którego zdecydują, czy postawić na kontynuację zmian, czy konserwatywną kontrrewolucję.

Czy to może być ciekawe? Jeszcze jak!

W świecie napędzanym przez nowoczesne technologie, owładniętym społecznym ekshibicjonizmem mediów społecznościowych i zdemokratyzowanym politycznie, idea religijnej monarchii absolutnej, w której elekcja nowego przywódcy odbywa się w całkowitym odcięciu od świata zewnętrznego, w rytm spisanych wieki temu zasad, przepełniona dziwacznym, acz pociągającym ceremoniałem, musi wzbudzać zainteresowanie. Kto nie chciałby zajrzeć za tę kotarę?

Harris porywa się tutaj jednak na znacznie więcej niż zręczną opowiastkę. Próbuje dla nas odmalować złożoność ludzkiej natury i czyni to na tle ascetycznych i surowych religijnych zasad. Wszystkie ułomności charakteru człowieka, zarówno te niezamierzone, jak i celowe rysują się więc dla nas znacznie ostrzej.

Tajemnice, intrygi, żądze. Te cielesne i duchowe. Z jednej strony przekonują nas, że kościół jest taką samą grupą społeczną, jak każda inna. Jest tam zapewne podobny odsetek jednostek patologicznych, jak wśród wędkarzy i cukierników.

Jaki więc sens jego istnienia?

Ano jest to instytucja o nieprzeciętnej skali oddziaływania. Szlachetność, pokora i pobożność ukazana u niektórych postaci tej opowieści, między innymi jej głównego bohatera - kardynała Lomeli, wlewa w nasze serca jakiś rodzaj nadziei. Nie wszystko stracone. Są hierarchowie nie owładnięci obsesją pieniędzy, apanaży, władzy. A połączenie ponadczasowych nauk Jezusa Chrystusa z charyzmą odpowiedniego przywódcy religijnego, to mogłaby być potężna broń pozytywnego, duchowego, masowego rażenia.

Które siły zwyciężą w ostatecznym rozrachunku? O tym, oraz o absolutnie zaskakującej końcówce tej książki będziecie musieli przekonać się już sami. Ja mogę tylko niniejszym bardzo mocno ją polecić. Warto.

Subscribe now

Książka, po którą sięgnąłem przygotowując się do podróży na Węgry. Wybór trafiony, bo opracowanie mimo stricte historycznej tematyki dostarcza bogatych informacji pomagających zrozumieć dzisiejsze wydarzenia w tym kraju.

Dlaczego od piętnastu lat Węgry są rządzone niemal jednoosobowo przez Viktora Orbana? Czemu jego partia, Fidesz, zdobyła konstytucyjną większość i przebudowała ustrój państwa, włącznie ze zmianą jego nazwy? Czemu spacerując po Budapeszcie co i rusz, na koszulkach, szalikach piłkarskich, samochodach, możemy napotkać rysunek mapy Węgier nijak nie przypominający dzisiejszych oficjalnych granic? Jak to jest z tą przyjaźnią polsko-węgierską? Przecież Węgrzy byli sprzymierzeńcami Hitlera w drugiej wojnie światowej.

Na te i sporo innych pytań odpowiada w książce profesor Bogdan Góralczyk. Politolog, sinolog, były dyplomata i przede wszystkim człowiek, który posiadł umiejętność posługiwania się trzema najtrudniejszymi językami na świecie - polskim, węgierskim i chińskim. To wbrew pozorom ważny aspekt, bo autor bardzo szeroko korzysta z oryginalnych węgierskich źródeł.

Opracowanie zapewnia odpowiednią głębię historyczną, nawiązując do bogatej, ponad tysiącletniej historii Węgier. Skupia się jednak przede wszystkim na okresie późnego XIX i początkach XX wieku. Zwłaszcza okresie od utworzenia dualistycznej monarchii Austro-Węgierskiej, kiedy to Madziarzy wybili się na znacznie wyższy status, niż pozostałe narody zamieszkujące koronę Habsburgów. Rozpoczynając tym samym złoty czas w historii swojego kraju. Dość powiedzieć, że w ostatnich dwudziestu latach XIX wieku Budapeszt był najszybciej rozwijającym się miastem na świecie. Do dziś możemy podziwiać perły architektury secesyjnej i neoklasycznej, które wówczas powstały.

Ciekawa jest przedstawiona przez autora dynamika zachowania Węgierskich elit w tym okresie. Wiele jej aspektów trzeba gorzko ocenić, jako przejawy pychy. Doświadczeni wieloma wiekami walk narodowowyzwoleńczych, po dobraniu się do współrządzenia Austro-Węgrami, ochoczo przystąpili oni do ucisku pozostałych etniczności, zamieszkujących monarchię. Przede wszystkim Słowian. A należy pamiętać, że mówimy tu o okresie ogólnoeuropejskiej emancypacji narodowej, zwłaszcza w tzw. kotle bałkańskim. Stało się to podglebiem dla późniejszych tragicznych wydarzeń. Madziarzy zapłacili ogromną cenę w trakcie, ale przede wszystkim po I wojnie światowej, czym dotykamy już tytułowego traktatu z Trianon.

Węgry, jako część monarchii habsburskiej brały oczywiście udział w pierwszej wojnie światowej po stronie przegranych państw centralnych. Warto jednak pamiętać, że nie prowadziły niezależnej polityki zagranicznej.

4 czerwca 1920 w Palace Grand Trianon zwycięska Ententa podyktowała Węgrom warunki pokoju:

„Nadzwyczajne okoliczności tego tragicznego dla Węgier dnia w rzeczywistości nadeszły dopiero po godzinie 16, kiedy to dwaj delegaci tego państwa, w istocie przymuszeni do tej roli, bo nikt z wcześniejszych negocjatorów nie chciał wziąć na siebie takiego odium, minister pracy i opieki socjalnej Ágost Benard oraz ambasador Alfréd Drasche-Lázár w obecności przedstawicieli 22 państw reprezentujących zwycięską ententę w pałacu Grand Trianon, budynku wybudowanym przez króla Ludwika XIV na terenie ogrodów wersalskich, podpisali składający się z aż 364 artykułów traktat pokojowy. Dyktował on przegranym Węgrom straszliwe warunki: na rzecz Rumunii traciły one obszar 103 093 km² i 5 257 467 ludności, na rzecz Czechosłowacji 61 633 km² i 3 517 568 ludności, na rzecz Królestwa Serbii, Chorwacji i Słowenii (nie było jeszcze Jugosławii) 20 551 km² oraz 1 509 295 ludności, a na drobne ustępstwa Węgrzy zostali zmuszeni jeszcze pójść wobec Austrii w Burgenlandzie (4020 km²), Włoch i nawet Polski (dwie wioski na Spiszu, zamieszkałe przez 230 osób). Kraj, który do wojny liczył 282 870 km², został okrojony o 189 907 km² i zmniejszył się do rozmiarów 92 963 km², natomiast z szacowanej na 18 mln 264 tys. ludności stracił ponad 10 mln 649 tys. (z czego ponad 30 proc. to byli rodowici Węgrzy) i zmniejszył się ludnościowo do zaledwie 7 615 117 osób. Natomiast gdyby liczyć to wszystko jeszcze z Chorwacją, która do I wojny światowej znajdowała się w unii personalnej i pewnej podległości wobec Budapesztu (w mniejszym stopniu Wiednia), to wtedy obszar państwa wynosiłby 325 411 km², a w takim rozumieniu kraj tracił dwie trzecie terytorium i niemal trzy czwarte ludności.

Na podstawie tych decyzji 3,227 mln Węgrów znalazło się w diasporze w państwach ościennych. Na mocy tego jednego aktu, podyktowanego przez wielkie mocarstwa i zwanego traktatem pokojowym, Węgrzy, którzy na terenie Siedmiogrodu oraz dzisiejszej Słowacji byli posiadaczami ziemskimi i zamieszkiwali głównie miasta, zamienili się rolami: z dotychczas uprzywilejowanych, zamienili się w sekowaną mniejszość.”

Warto w tym miejscu podkreślić wagę utraconych terytoriów. Na rzecz Rumunii Węgrzy utracili Siedmiogród. Krainę będącą nośnikiem kultury węgierskiej przez stulecia, przede wszystkim w okresie, kiedy większość dzisiejszych Węgier, włącznie z Budą (Budapeszt powstał zaledwie w 1873r.) była podległa imperium Osmańskiemu. Z Siedmiogrodu pochodził chociażby król Polski Stefan Batory. Do dziś żyją tam Seklerzy, węgierscy górale posługujący się oryginalną, staromodną odmianą języka węgierskiego. To tam, do pozostającego w granicach dzisiejszej Rumunii Băile Tușnad jeździ co roku Viktor Orban wygłaszać swoje najważniejsze programowe przemówienia. Między innymi jedno z najgłośniejszych z roku 2014, kiedy ogłaszał swoją pochwałę dla demokracji nieliberalnej.

Postanowienia traktatu z Trianon wywołały narodową traumę:

„Na piątek 4 czerwca 1920 roku władze w Budapeszcie ogłosiły żałobę narodową. W stolicy i na obszarze całego kraju na niepracujących w tym dniu urzędach i budynkach publicznych flagi opuszczono do połowy masztu. Szkoły i sklepy, poza spożywczymi, zamknięto. Najważniejsze gazety ukazały się z czarnymi obwódkami. Wyglądały tego dnia jak nekrologi. Odwołano wszelkie koncerty i imprezy kulturalne oraz masowe. Zamiast nich były msze, przebiegające w ciszy demonstracje oraz skromne, choć podniosłe uroczystości o charakterze religijnym i państwowym.

Pogoda dopasowała się do nastroju chwili: było chłodno, ponuro, szaro, bez słońca. Nad ranem w stolicy padało, potem mżyło, przez cały dzień było pochmurnie, a temperatura tego dnia nie przekroczyła 13 stopni. Zamiast początków lata powiało jesienią - tak jakby również Matka Natura żegnała najlepszą aurę w dziejach narodu węgierskiego, niedawny czas jego znakomitych zbiorów i wielkiej chwały.

Już o 8.30 rano na Placu Bohaterów w Budapeszcie, przed ustawionym w 1895 roku na tysiąclecie państwowości, a potem do 1910 roku powoli zapełnianym i prezentującym się dumnie do dziś panteonem węgierskich królów, począł zbierać się tłum. Był złożony głównie z uchodźców i uciekinierów z odległych stron, z pograniczy rozległego do niedawna państwa i Królestwa, któremu tego dnia przyszło żegnać się z blisko tysiącletnią, burzliwą, pełną (rzadkich) wzlotów i (częstszych) upadków historią spójności ziem i wymieszanego z innymi narodu.”

Mamy więc do czynienia z ogólnonarodową tragedią niełatwą do uchwycenia z dzisiejszej perspektywy. Doświadczeniem porównywalnym może z naszymi rozbiorami. Przede wszystkim zaś z początkiem dynamiki, która musiała wzbudzić na Węgrzech potężne nastroje rewizjonistyczne, które popchnęły ten kraj w objęcia Hitlera zaledwie 20 lat później.

Trianon to centralny punkt dzisiejszej węgierskiej tożsamości. Chęć przywrócenia utracone wówczas godności stoi za sukcesem Viktora Orbana i Fideszu, po 2010 roku. Po uzyskaniu przez ten obóz polityczny większości konstytucyjnej, dokonano zmian ustawy zasadniczej. Nazwa "Republika Węgierska" (węg. Magyar Köztársaság) została zamieniona na "Węgry" (węg. Magyarország), dla podkreślenia wspólnoty łączącej wszystkich Madziarów, także tych mieszkających diasporze. Wśród zmian dokonanych przez Fidesz, niezwykle ważne okazało się też nadanie praw wyborczych wszystkim Węgrom, żyjącym poza granicami kraju. Dziś stanowią bazę wyborczą partii. Wreszcie, z perspektywy krzywdy za jaką Węgrzy uważają Trianon, znacznie łatwiej nam zrozumieć dlaczego Orban co chwila wyłącza się z europejskiego mainstreamu i poszukuje miejsca dla swojego kraju w geopolitycznym koncercie mocarstw, który na wzór Wersalu mógłby dokonać jakiegoś politycznego, czy geograficznego rewizjonizmu.

Ocena Trianon musi być niejednoznaczna. Węgierskie racje są mocne, ale należy pamiętać o tym, że Węgrzy wcale nie stanowili większości ludności odłączonych w tym traktacie terenów. A na pewno nie wszędzie. Gdybyśmy chcieli dziś przywrócić ten kraj do granic Korony Św. Stefana, to zabrałby tereny Słowacji, Chorwacji, Słowenii, a także pokaźną część Rumunii, Serbii i fragmenty Austrii.

Rozczłonkowanie Wielkich Węgier zadośćuczyniło zasadzie samostanowienia narodów, która przyświecała możnym tego świata w okresie Wersalu. Chciano też jednak uczynić Węgry bolesnym przykładem i ukarać je jako przestrogę. Poniekąd podobnie uczyniono wówczas z Niemcami, ale ten błąd naprawiono po II wojnie światowej dając im plan Marshalla, oraz zgadzając się w latach 90 na zjednoczenie kraju. Dziś Niemcy, które dwie wojny światowe przecież wywołały, są najsilniejszą gospodarką na kontynencie. Wydaje się, że drakońskich warunków Trianon nigdy nie próbowano Węgrom, będącym w tych wojnach junior partnerem, wynagrodzić. Po II wojnie światowej znaleźli się za żelazną kurtyną, a dzisiejszą ich politykę bardzo szeroko się w Europie krytykuje, Orbana usiłując stawiać do kąta.

Książka Bogdana Góralczyka prezentuje niezwykle ciekawe tło dla tej sytuacji. Każdy, kto chciałby się wypowiadać na temat poczynań Budapesztu powinien się z jej treścią zapoznać. O dziwo temat Trianon jest u nas bardzo słabo opisany. Ta pozycja nadrabia ten błąd. Bardzo polecam.

Subscribe now

Książka - lekarstwo na nasze nierealistycznie mocarstwowe wyobrażenie o Chinach. Lektura obowiązkowa dla każdego, kto chciałby się wypowiadać na temat konfrontacji Zachodu z Państwem Środka. Zapewniająca głębię zrozumienia tego, co jest tłem dla propagandowej twarzy tego kraju.

„Śmiertelnie ciche miasto” to zbiór kilkunastu krótkich opowieści mieszkańców Wuhan i osób przebywających w prowincji Hubei w trakcie wybuchu i w początkach pandemii Covid-19 na przełomie 2019 i 2020 roku. Znajdziemy tam zanonimizowane dla bezpieczeństwa rozmówców, historie lekarzy, pracowników administracji, kierowców, kurierów miejskich, a nawet politycznych aktywistów.

Chyba najlepiej byłoby opisać ten reportaż, jako studium nad konfrontacją człowieka z autorytarnym, a chwilami po prostu totalitarnym systemem politycznym. I jest to dla polskiego czytelnika wycieczka porażająca.

Turbodoładowane nowinkami technicznymi, w retoryce sprawne chińskie państwo, ukazuje się tutaj w zgoła odmiennym świetle. Zaniechania. Zaprzeczenia. Opieszałość w działaniu. Asekuranctwo. Wszechobecna korupcja. Przypominało to wszystko opisy rodem z głębokiego, stetryczałego PRL, a mówimy o ultranowoczesnych w przekazach propagandowych Chinach, z trzeciej dekady XXI wieku.

Dysonans podczas tej lektury jest tym większy, że na codzień zewsząd jesteśmy bombardowani zdjęciami upstrzonych wieżowcami centrów chińskich miast, magnetycznych pociągów i elektrycznych samochodów. Wszystko to napakowane rozwiązaniami, które rzekomo wyprzedzają te Zachodnie o kilka długości. W mediach społecznościowych nie brakuje wpisów o rychłym „końcu zachodu” opatrzonych gadżeciarskimi filmikami z Państwa Środka.

Tymczasem stress test, jakim okazała się pandemia wywołana sars-cov2 unaocznił wszystkie wady niedemokratycznego systemu politycznego. Brak transparentności w informowaniu społeczeństwa. Zerowe zaufanie do instytucji publicznych. Dehumanizująca obojętność na indywidualne problemy obywateli. Wspomniana tu już wcześniej, będąca doraźnym plastrem na inne bolączki korupcja i kolesiostwo.

A nie wolno zapominać, że łącznikiem wszystkich tych historii nie są tylko problemy społeczne, czy ekonomiczne, a przede wszystkim lodowato realna walka o życie. Mężów, żon, rodziców, dzieci.

Jeden aspekt dysfunkcji chińskiego systemu wywarł na mnie szczególne wrażenie. Jest to doświadczenie obce mojemu pokoleniu w Polsce, przynajmniej poza kręgami jakiś fanów teorii spiskowych. Mam tu na myśli wszechobecną próbę odcyfrowywania przez obywatela, na każdym kroku, właściwego biegu wydarzeń, nie z oficjalnych przekazów urzędników, które z definicji są kłamstwem, a z jakiś niedopowiedzeń, podtekstów, czy formuły użytych słów:

„Coś się musiało stać", myśli Li Xuewen.

Jest pierwszy dzień 2020 roku. Przed chwilą Li przeczytał na swoim smartfonie haniebną notkę w serwisie informacyjnym: Wuhańskie Biuro Bezpieczeństwa Publicznego „zgodnie z wymogami prawa zbadało sprawę i pouczyło" ośmiu lekarzy o odpowiedzialności za rozsiewanie plotek". Li odkłada smartfon i próbuje wywnioskować, co się za tym kryje. „Policjanci nie robią takich rzeczy z własnej inicjatywy. Musieli dostać polecenie z góry. A góra zapewne dostała polecenie od swojej góry. O co im chodzi?"

Nie jestem lekarzem. Nie wiedziałem, że ten wirus jest aż tak niebezpieczny. Natomiast przyglądam się temu, co robi rząd - wyjaśnia. - Jeśli kara jest niewielka, to nie może być nic poważnego. Ale kiedy aresztują ludzi i pokazują ich w telewizji, na pewno sprawa jest grubsza.

Polecam tę pozycję, jako odtrutkę na przynajmniej część obaw w stosunku do Chin.

Subscribe now

Przy okazji Święta Zmarłych, coś o cmentarzu. I to nie byle jakim i nie do końca wprost. Rafał Matyja zaserwował nam bowiem spojrzenie na Kraków, poprzez nekropolię Rakowicką, która zrosła się z historią dawnej stolicy Polski na przestrzeni ostatnich dwustu lat.

Matyja to historyk, politolog, wykładowca na Uniwersytecie Ekonomicznym, oraz publicysta, który na stałe wszedł do kanonu myślicieli analizujących potransformacyjną Polskę, obok chociażby Jadwigi Staniszkis. Najdonioślejsze były jego publikacje z okresu niedoszłej koalicji POPiS w okolicach 2005 roku, w których wzywał m.in. do budowy IV Rzeczypospolitej, zrywającej ciągłość z poprzednią.

Tym razem zaprasza nas na spacer po najważniejszym cmentarzu Krakowa. Czynność, której często oddawał się z racji bliskości swojego Uniwersytetu, a która stała się inspiracją dla powstania tej książki.

Cmentarz, założony na przełomie XVIII i XIX wieku to świadek zarówno czasów uważanych w Krakowie za złoty wiek miasta, czyli okresu założonej po Kongresie Wiedeńskim Rzeczpospolitej Krakowskiej, jak i rozdziałów mniej chlubnych, kiedy miasto królów spadało do drugiej kategorii najważniejszych metropolii w Polsce. Choćby w 20 leciu międzywojennym.

Spoczywające tam osoby, przekonuje autor, opowiadają często historię miasta znacznie prawdziwszą, niż narażona na konwenanse, układy i towarzyskie przemilczenia, oficjalnie utrwalona historiozofia Krakowa.

W tym miejscu należy powiedzieć, że jest to książka z mocną tezą. Autor obchodzi się w niej z Krakowem dosyć szorstko, zarzucając mu szereg bolączek. Zamkniętość. Gnuśność. Fałszywy tradycjonalizm. Wybiórczą pamięć. Awersję do nowoczesności. Bezpodstawne poczucie wyższości wobec Warszawy.

Służyć temu mają historie pochowanych na Rakowicach mieszkańców miasta. Niestety, przytaczane opowieści są nieciekawe, wielokrotnie budują napięcie, przygotowując nas na jakąś puentę, mającą podeprzeć tezy Matyji, ale kończą się zupełnie nigdzie.

Powodowało to, że książkę czytało mi się słabo. Po kilku tego typu przypadkach po prostu opada entuzjazm do oddania się temu tekstowi.

Nie chcę tu psychologizować, nie roszczę też sobie praw do zbyt krytycznej oceny tak wsławionego autora, ale ktoś w tym mieście, a z największym prawdopodobieństwem w jego środowisku akademickim, którego autor też nie oszczędza, zalazł mu chyba za skórę.

Bo choć wiele można Krakowowi zarzucić, a sam Matyja ma rację w kilku miejscach, to coś z zaprezentowanym tutaj wywodem jest poważnie nie tak.

Po pierwsze mamy tu, zwłaszcza w pierwszej części książki, kwiecistość języka rodem z prozy. Piętrowe metafory, które zmuszają nas do pracochłonnej analizy.

Czy to głęboka, wieloznaczna mądrość, czy zaledwie językowy popis? Wszystko to w pracy bądź co bądź popularno-naukowej. Właściwie po co?

Oddajmy głos autorowi:

„Kraków nie jest łatwy, nie daje się oswoić. Dla mnie pozostanie miastem zero - dobrym miejscem do mieszkania, ale jeszcze lepszym do studiów nad odchodzącymi wzorcami miejskości. Do przyglądania się narodzinom jej nowych form.

W tym sensie Kraków może być też względnie uniwersalnym laboratorium końca epoki, która w innych krajach narodziła się już w wieku XVIII, a w Krakowie nieco później, trochę na raty i niekonsekwentnie, bo została zakodowana krótko po roku 1815, wraz z narodzinami Wolnego Miasta. Przerabiała to, co feudalne, na kapitalistyczne, to, co przesądne, na naukowe, przyprawiając paternalizmem i nieufnością wobec nieznanego. Kraków nie miał wpływu ani na początek, ani na koniec tej epoki. Mógł sobie łagodzić cierpienia związane ze zmianą. Jego elita mogła poszukiwać sposobów radzenia sobie z wyzwaniami. Ale zegar długiego trwania jest nieubłagany. Porządki i hierarchie zbudowane w wieku XIX właśnie dobiegają końca.”

Ponadto praca została podlana wycieczkami w stronę mojej ulubienicy, Shoshany Zuboff i jej „doniosłego” kapitalizmu inwigilacji.

Spytacie, jak to połączyć z cmentarzem Rakowickim? No więc właśnie.

Sprawia to, że esencja tej książki, oskarżenie Krakowa o duszność i koteryjność, ukrywa się pod grubą warstwą mowy trawy, spod której trudno ją wydobyć.

Wreszcie, w mojej ocenie, Matyja wyolbrzymia zjawisko odrębności tożsamościowej jednostki społecznej, jaką jest miasto. Traktuje to jako pewną oczywistość. „Kraków jest taki, Kraków taki nie jest” w trzeciej dekadzie XXI wieku, w dobie globalnej wioski kulturowej, międzynarodowych korporacji, mediów społecznościowych, bigtechów i ruchów migracyjnych, to chyba anachronizm dużo większy niż zdaje się akceptować autor.

Nie wszystko w tej książce jest jednak nieudane. Matyja to autor z ogromnym dorobkiem i jego przemyślenia są w kilku miejscach trafne. Zwraca chociażby uwagę na przemilczany w historiografii miasta okres powojenny. Kraków rzeczywiście niechętnie przyznaje się do tego, że komunizm w ogóle miał tu miejsce. Autor dobrze odmalowuje też trudne pożycie dawnej stolicy z dobudowaną po wojnie Nową Hutą. Wreszcie ciekawe jest ujęcie Krakowa, jako tytułowego „miasta zero”, wskazujące na przełomowy moment, w jakim znalazło się dzisiaj.

Autor pisze tak:

„Kraków współczesny nadaje się na miasto zero pod wieloma względami. Po pierwsze, jako znakomity punkt wyjścia do każdego badania nad polskimi miastami: z jednej bowiem strony należy do niewielu dużych miast z zachowaną do pewnego stopnia ciągłością społeczną i w znacznym stopniu zachowaną tkanką urbanistyczną. Z drugiej strony, przeszedł jednak silną metamorfozę socjalistycznej urbanizacji z inwestycją o ogromnej skali, jaką była Nowa Huta. Stał się silnym ośrodkiem akademickim i kulturalnym, a zarazem metropolia, która w długiej perspektywie rozwija się dzięki napływowi talentów i rąk do pracy.

Kraków jest też miastem zero w głębszym sensie.

Miastem, które bez reszty wyczerpało przyciągającą moc opowieści o stolicy polskiej tradycji w wieku XIX i siłę społecznego układu sprawującego tu władzę od roku 1815. Przedłużyło okres panowania ziemiaństwa, stało się miejscem, w którym przekazywało ono własne przekonania i wartości zachowawczo nastawionej części inteligencji. W warstwie symbolicznej i ideowej przetrwały one nawet czas PRL-u, wzmocnione niechęcią do nowych porządków, do tego, co było w nich obce, ale także do tego, co było po prostu rewolucją społeczną, której konserwatywna część Krakowa nie lubiłaby pod żadną postacią.

Kraków jest miastem zero, bo od długiego czasu to, co symboliczne, jest w nim w konflikcie z tym, co materialne: wyobraża sobie siebie jako miasto w innej skali, odwrócone tyłem do socjalizmu i kapitalizmu, tymczasem chętnie czerpie z obu porządków. Ale za nic się do tego nie przyzna. Kraków widziany z Cmentarza Rakowickiego to miasto inne od tego, które znajdujemy w narracjach większości historyków: bardziej różnorodne, z silną klasą średnią - w tym z zupełnie niewidoczną tą, która miała kapitał finansowy, ale której brakowało kapitału kulturowego. Ten ostatni w XIX stuleciu szedł za szlachectwem z urodzenia, a w XX wieku za szlachectwem z wykształcenia.

Kraków jako miasto zero to także miasto, które odwróciło się tyłem do kilku dekad swojej historii w epoce powojennej. Łaskawie zgadza się pamiętać o Piwnicy pod Baranami i „Tygodniku Powszechnym", ale wykreśla - nawet z cmentarnej pamięci - nazwiska ludzi, którzy nim rządzili. Także te, które nie przynoszą mu wstydu. W przewodniku po Cmentarzu Rakowickim nie znajdziemy powojennych prezydentów ani pierwszego dyrektora Huty im. Lenina. I to mimo tego, że był on również rektorem Akademii Górniczo-Hutniczej.”

Koniec końców w pracy mieszają się wspomniane tu wyżej ciekawe spostrzeżenia, z chyba nieco nietrafionym pomysłem na poszukiwanie dowodu na nie poprzez miejską nekropolię. Ale może nie trafia to tylko w moje gusta!

Subscribe now

Robert Krasowski, jako autor łączy kilka wyjątkowych cech. Jako byłemu redaktorowi naczelnemu Dziennika Polska Europa Świat i człowiekowi od wielu lat „z branży”, na pewno nie brakuje mu warsztatu, oraz kontaktów, umożliwiających przeprowadzenie tak doskonałych wywiadów - rzek, jak te z Rokitą, Dornem i Millerem.

Ponadto, w całej serii dotyczącej historii politycznej III RP przedstawia podejście nieszablonowe, niezgrane i po prostu ciekawe. W „Po południu”, o pierwszych latach po transformacji, była to idąca w kontrze do dzisiejszego mainstreamu pochwała politycznego talentu Wałęsy.

Trzecią część serii, dosyć proroczo zatytułował „Czas Kaczyńskiego”. Kolejne lata miały pokazać, że był to trafny wybór. W najnowszej książce - „Klucz do Kaczyńskiego” tej oryginalności również nie brakuje, ale o tym za chwilę.

Wreszcie ostatnia cecha Krasowskiego, w mojej ocenie najważniejsza, jest taka, że ma on po prostu świetne pióro. Absolutnie frunie się przez te książki, mając poczucie obcowania z jakąś dobrą beletrystyką. Dość powiedzieć, że przed samym napisaniem tej recenzji, po miesiącach PTSD związanego z czytaniem Dukaja, o czym więcej pisałem ostatnio, dziubnąłem dla przypomnienia „Klucz do Kaczyńskiego” w niecały jeden dzień. Warto przytoczyć próbkę tego warsztatu:

„Potrzeba niezależności miała kluczowe znaczenie dla zrozumienia jego [Kaczyńskiego] roli w wojnie na górze. Chciał być na swoim, nie chciał dołączyć ani do Geremka, ani do Mazowieckiego, ani do Wałęsy. A ponieważ te trzy imperia zdominowały politykę, postanowił je znacząco osłabić. Jak? Rzucając wszystkich do wojny przeciw sobie, konfliktując ze sobą króla, królową i wieżę, aby się pozabijali własnymi rękami. Co ciekawe, nie stał asekurancko z boku, dzielnie wskoczył w sam środek wojny, bijąc bez umiaru w każdego. Spektakl był niezwykły, Kaczyński poszedł na wojnę z całym ówczesnym establishmentem, a nie był to zwykły establishment, jak ten z 2005 roku czy z 2015 roku. Po odzyskaniu niepodległości miał on status mityczny, w jego figurach widziano narodowych zbawców, postaci święte.

Był wybitny w tworzeniu warunków do budowy partii. Nie był klasycznym liderem partyjnym, który mozolnie ciuła poparcie. Pracował na innym poziomie, pod swoje potrzeby zmieniał całą scenę polityczną. Działał jak klęski żywiołowe, huragany lub trzęsienia ziemi. Kiedy Jarosław rano się budził, cały świat się budził razem z nim. Siał spustoszenie, wdzierał się na pole rywali, kompromitował liderów, niszczył im formacje. Przeraził współczesnych skalą politycznego talentu. Przyszedł znikąd, zbudował się w miesiąc, a potem zaczął dyktować warunki. W zuchwałym, agresywnym stylu, wszczynając wojnę za wojną, nie uznając żadnych świętości, skutecznie niszcząc każdego. Kiedy poznaje się po latach kulisy kolejnych wydarzeń, podziw dla Kaczyńskiego jeszcze bardziej rośnie. Nie miał żadnych kart, jednak zdołał przejąć inicjatywę. Zadał śmiertelny cios w rosnące imperium Geremka; potem zdeptał Mazowieckiego, nie pozwolił mu urosnąć na premierostwie; na koniec boleśnie zranił Wałęsę.”

Jakie wnioski na temat bohatera książki wysnuwa Krasowski? Absolutnie trafnie diagnozuje i szczegółowo przedstawia cztery cechy Kaczyńskiego, które znacząco odróżniają go od innych polityków:

1. Wbrew obiegowej opinii nigdy nie chciał realnej władzy politycznej dla siebie. W tandemie z bratem bliźniakiem zawsze grał na Lecha, samemu pozostając w cieniu, prowadząc polityczne rozgrywki na zapleczu.

2. Obsesyjnie podchodził natomiast do utrzymywania władzy nad partią. Doświadczenia przewrotu w Porozumieniu Centrum sformatowały go na kolejne lata, kształtując późniejsze Prawo i Sprawiedliwość w partię jednoosobowo zarządzaną przez Jarosława.

3. Wojna jako metoda prowadzenia polityki. Wyprzedzanie swoich czasów jeśli idzie o podnoszenie temperatury sporu społecznego. Piętrowe intrygi i ryzykowna, brutalna polityczna gra na śmierć i życie.

4. Jednocześnie chęć pozostawania liderem opinii, kształtując ją z pozycji intelektualnych. Krasowski zderza tu Jarosława Kaczyńskiego z Adamem Michnikiem przedstawiając obydwu, jako demiurgów, którzy posiedli umysły prawej i lewej strony sporu politycznego w Polsce w ostatnich 30 latach.

Wszystkie powyższe są doskonale umotywowane, przede wszystkim na osi czasu najdonioślejszych politycznych wydarzeń ostatniego trzydziestolecia. Na uwagę zasługuje tu w mojej ocenie zwłaszcza okres lat 2005-2007, który wydaje mi się być przepełniony naiwnym niezrozumieniem, co tak naprawdę uniemożliwiło nawiązanie koalicji POPiS.

Główny argument książki jest jednak bardziej metapolityczny. Krasowski jednoznacznie sytuuje Kaczyńskiego, jako wywodzącego się z środowiska inteligencji. Następnie przystępuje do rozprawy z nią. Znakomicie odmalowuje pejzaż tej grupy społecznej od wczesnych lat osiemdziesiątych do czasów najnowszych. Wskazuje na jej zasługi, zwłaszcza w okresie późnego PRL, ale przede wszystkim na przywary i ograniczenia, które częściej niż mogłoby się wydawać były hamulcem zmian politycznych.

„Na chwilę odwróćmy się od Kaczyńskiego, spójrzmy natomiast na liberalną inteligencję.

Po 1989 roku była pogubiona, bo pojawiły się niezwykłe wyzwania. To wybaczalne. Ale po wejściu do Unii było inaczej, polityka wróciła w koleiny normalności, wróciła do politycznego elementarza, do oczywistości. Polska mogła robić to, co robią wszystkie państwa, czyli skupić się na narodowych interesach. I tu nagle pojawił się problem.

Polska inteligencja pojęcia interesu nie znała. Dla niej Zachód, a w szczególności Unia, były światem, w którym nie trzeba, a nawet nie wolno się bić o własny interes, bo wszyscy mają ten sam. Inteligencja chciała być nowoczesna, chciała być zachodnia, ale nie była.

Wybiegła przed szereg, nie rozumiała nowoczesnego państwa. Po 1989 roku wysiłek politycznego wsparcia dla rozwoju, zwany wówczas reformami, krążył wokół spraw krajowych. Wszystkie mechanizmy rozwojowe były nad Wisłą albo przychodziły z Zachodu w rytmie zmian dokonujących się nad Wisłą. Jednak po 2004 roku polityczne wsparcie dla rozwoju zmieniło swój wektor. Od porządków wewnętrznych ważniejsze się stały globalne reguły, w szczególności unijne regulacje. Nawet drobne w nich zmiany wywołują większe skutki niż największe wysiłki w polityce krajowej. Mogą przynieść Polsce wielkie korzyści, mogą przynieść straty. Niemcy, Francuzi czy Holendrzy z imponującą skutecznością naginają metareguły dla własnych korzyści. W zasadnym poczuciu, że wspólnota to jedno, a dbanie o własne korzyści to drugie. Sprawa jest tak oczywista, że wszystkie państwa - z Niemcami i Francją na czele - biją się o władzę i wpływy w Unii. Polska inteligencja nawet tego nie dostrzegła.

Postawa była tak zaskakująca, że z początku trudno było uwierzyć. Była więc seria niezrozumiałych ekscesów. Wejście Polski do Unii zaczęło się od mocnego akordu, od czołowego starcia z unijnymi drapieżnikami, Francja i Niemcy postanowiły zmienić reguły, odebrać Polsce i Hiszpanii liczbę głosów, jaką im przyznano w Nicei, przy czym grali bezczelnie, bo głosy nam zabrane wzięli dla siebie. Gdy jednak Rokita z Tuskiem rzucili hasło ,,Nicea albo śmierć", mocniej zostali zaatakowani w Warszawie niż w Berlinie i Paryżu. Liberalna inteligencja była oburzona, dowodziła, że to skrajny populizm, szkodzenie Polsce, psucie na starcie relacji z Unią. Z równą niechęcią przyjęto weto rządu Millera wobec zmiany systemu głosowania. Co za różnica - tłumaczyły polskie elity - ile głosów ma Polska? Przecież w Unii jesteśmy wspólnotą.”

I jest ta inteligencja u Krasowskiego rozłożona na czynniki pierwsze i maglowana z każdej strony do poziomu może nawet przesady. Sytuacja jest wyjątkowa. Nigdzie na świecie polityka nie została w takim stopniu zdominowana przez intelektualistów. Oskarżenie jest jednoznaczne - duszne, zamknięte w przeszłości i skonfliktowane środowisko nadaje kształt sporom, które konsumują siły witalne polskiego społeczeństwa. Ostatnia jego odsłona - okres po 2005 roku wyeskalowała do poziomu niemal wojny domowej. A u źródła stoją obsesje dwóch osób - Adama Michnika i Jarosława Kaczyńskiego. Jeden walczy z widmem brunatnej Polski, drugi - Polski rozpuszczającej się w kosmopolitycznej bylejakości.

Czy Krasowski wyostrza rolę inteligencji, zwłaszcza dziś w trzeciej dekadzie XXI wieku? Pozostawię to czytelnikowi do oceny. Bez cienia wątpliwości mogę natomiast polecić tę pozycję, oraz całą serię książek autora.

Gwoli zakończenia pozwolę sobie podsumować tak, że obrodziło nam we wspaniałe materiały na temat historii politycznej III RP. Do wyboru, do koloru - Krasowski, Sokołowski, Dudek. Książki, kanały YouTube, podcasty. Brać i delektować się!

Subscribe now

Zacznę od osobistej uwagi. Ta książka mnie wykończyła.

Poniekąd byłem przygotowany na ciężary, bo jego „Perfekcyjna niedoskonałość”, o której swego czasu napisałem kilka słów, była tak odjechaną przygodą czytelniczą, że z powodzeniem mogłaby posłużyć za substytut jakiegoś psychodelicznego specyfiku.

“Po piśmie” zacząłem czytać bodaj w marcu i po pierwszym razie miałem w głowie trociny. Jacek Dukaj gra tu na tylu fortepianach, że jest to praca właściwie trudna do skategoryzowania. Czy to rozprawa filozoficzna? Kulturoznawcza? Antropologiczna? Na dodatek jest napisana językiem dosyć trudnym. Pełnym filozoficznych i literaturoznawczych odniesień.

Autor ma przy tym manierę profesora starej daty. Kto rozumie, ten rozumie, wszechstronnie wykształcony człowiek powinien nadążać, na maruderów nie czekamy, tylko pędzimy dalej z wątkiem.

Na pierwszy rzut oka myśl przewodnia tego eseju jest jednak prosta.

Człowiek jest zwierzęciem stadnym. W centrum jego życia jest interakcja z innymi. Transfer przeżyć między jednostkami. W toku historii ludzkość przeszła przez różne paradygmaty tej wymiany myśli. Dukaj wyróżnia trzy, oraz z właściwym sobie wdziękiem nazywa je „myślunkami”.

Pierwsza była epoka oralna. Przekazywanie informacji odbywało się bezpośrednio, osobiście i tymczasowo. Wiedza była połączona ściśle z osobą, która ją przekazuje, a jej zachowanie na dłużej zależało od pamięci słuchaczy. Pisarz podkreśla, że takie społeczeństwa były bardziej zależne od mistrzów i nauczycieli, którzy wiedli prym w utrwalaniu i przekazywaniu tradycji i historii. To w 90% utracony dla pamięci ludzkości czas baśni, legend i mitologii. Czas Homera i jego Iliady i Odyseji.

Następnie rodzi się pismo.

Geneza jest dyskusyjna. Czy za te narodziny odpowiada rzecz tak trywialna jak konieczność prowadzenia zapisów rozliczeń i długów? Czy malowidła naskalne miały zastosowanie praktyczne, czy to pierwsze próby dokonania transferu przeżyć poprzez zewnętrzny nośnik? Dukaj bawi się rozważaniami na temat przejścia z myślunku oralnego do pisemnego, ale nie to jest tutaj najważniejsze.

Pismo, poza nieocenionymi walorami kulturotwórczymi, o których autor bardzo dużo wspomina, stało się przede wszystkim katalizatorem rozwoju technicznego. Ot prosta wypadkowa nabudowywania się wiedzy pokoleń. Bez pisma nie mielibyśmy nie tylko kanonu cywilizacji zachodniej, ale także matematyki, medycyny, architektury, a wreszcie także płytki krzemowej, na którą migruje właśnie myślunek człowieka wykonując przejście do trzeciego paradygmatu transferu przeżyć - czasów postpiśmiennych.

Epoki, którą autor odmalowuje z fotograficzną precyzją. Rozpoczęliśmy drogę w kierunku bezpośredniego transferu przeżyć, za pomocą neurotechnologicznych rozwiązań w rodzaju VR, AR, czy neuralink. A pierwszym krokiem na tej ścieżce jest piorunujący rozwój komunikacji audiowizualnej, kosztem pisma. Wszystko to skutkuje rozwojem człowieka - przeżywacza, który żyje udostępniane w mediach społecznościowych życia innych. A tak naprawdę onlajnowe imitacje tych żyć.

„Spotykają się ludzie-przeżywacze i -,,Opowiedz mi o sobie".

Więc opowiadają. Jak opowiadają?

Wszedłem na Kilimandżaro, nurkowałem w rafie koralowej, trekkingowałem przez Andy, jadłem ryby fugu itd., itp. (Jesteśmy treścią naszych przeżyć).

Jeden z najlepszych wyróżników pokoleń wychowanych po przełomie 1989 roku odnajduję w łatwości i lekkości, z jakimi te dzieci Zachodu „inwestują w siebie”. Co to w praktyce oznacza? Wydawanie pieniędzy nie na dobra materialne, nawet nie na na naukę zapewniającą konkretne umiejętności (jak znajomość języków obcych czy programowania), lecz na przeżycia".

I długo postrzegałem to raczej jako pochodną tej podstawowej różnicy ekonomicznej: ich stać i nie mają poczucia winy, że ich stać.

Wszelako w kulturze postpiśmiennej to przeżycia są walutą statusu społecznego. Też jest to gospodarka - tylko że nienumeryczna. Wystarczy trochę pobywać "po salonach” i posłuchać, wedle jakiego klucza układają się dziś znajomości i kariery i strategie personalne. Nie ten sam najnowszy model iPhone'a, nie najdroższe zegarki, nie limitowane sneakery i nie najmodniejsza rzeźba ciała ustanawiają tę łączność duchową - lecz odkrycie między dygresjami i pozami, że piliśmy wino w tej samej tawernie na Sycylii, spaliśmy na Islandii u tego samego gospodarza i medytowaliśmy w tej samej kalifornijskiej pustelni mindfullness.

Bo jak się obwąchuje i parzy duchowo plebs? Tak samo - tylko że po taniości. Oglądaliśmy te same seriale. Chodziliśmy na te same koncerty. Żyjemy tych samych celebów. Gramy w te same gry.

Właściwie można byłoby to tak zostawić i pomyślelibyście, „ot, kolejna historiozoficzna zabawa konwencją”. Historycy dzielą dzieje na prehistorię, starożytność, średniowiecze itd. Geolodzy, biolodzy i antropolodzy widzą ten podział inaczej, marksiści dopatrują się w historii nieustannej walki klasowej i deterministycznego dążenia ku społeczeństwu bezklasowemu. Dukajowi, pisarzowi, wolno dokonać arbitralnego podziału epok ze względu na dominującą formę transferu przeżyć.

Wywód pisarza jest jednak oczywiście głębszy.

Na razie to my siedzieliśmy za kierownicą. Przejście z czasów oralnych do pisma i dzisiejsze, do bezpośredniego transferu przeżyć, nie zostało nam przecież podarowane przez obcą cywilizację. Można byłoby podejrzewać, że podmiot i przedmiot są tutaj oczywiste. Dukaj zwraca jednak uwagę, że w tym wypadku zaciera się granica między twórcą a tworzywem. Dominująca forma transferu przeżyć formatuje nas przynajmniej tak samo, jak my ją.

„Każda epoka pożycza język i metaforykę do opisu niewidzialnych krain ducha z opowieści akurat dominującej w nauce, kulturze. W czasach fascynacji odkryciami geologii i naukowego wyznaczania wieku Ziemi czuliśmy, że mamy w sobie piętrowe pokłady świadomości, pamięci, osobowości (stąd potem stratyfikacyjne systemy Freuda itp.).

W czasach rewolucji industrialnej i kultu maszyny parowej myśli, sny i instynkty pędziły rurami kognicji, a para frustracji buchała z nas w gwałtownych eksplozjach afektów. Elektryczność i komputery zmieniły nasze doświadczenie życia wewnętrznego w autodiagnostykę systemu operacyjnego duszy.

Czyż nie jest naturalne, że w epoce definiowanej przez nadświadomość naszych odbić w mediach społecznościowych i Big Data czujemy się rzekami hashtagów i trendów”

Czemu tak trudno nam to przyjąć? Bo nie mamy na codzień do czynienia z poprzednim myślunkiem, oralnym. Brakuje nam punktu odniesienia, porównania.

„Typowy test pomyślunku oralnego, wzorowany na badaniach Aleksandra Łurii, przeprowadzonych wśród niepiśmiennych plemion Azji w latach 30. XX wieku, brzmiałby tak:

Wszyscy chłopcy lubią się bawić w polowanie. Kobo jest chłopcem. Powiedz, czy Kobo lubi się bawić w polowanie?".

Na co odpowiada człowiek przedpiśmienny: „A czy ja znam tego Kobo? Czy ja znam jego rodziców? Czy on jest z wioski z północy, czy z wioski z południa? A na co ma być to polowanie?".

To kultura pisma wprowadziła umiejętność myślenia formalnego: dedukcję sylogiczną, długie ciągi rozumowań, symbole, niepodległe idee. Związek przyczynowo-skutkowy. Racjonalizm wnioskowania.

Jak będzie wyglądał świat postpiśmienny, czas przeżywaczy, pozbawiony części z tych ram?

I to jest chyba w tym eseju najciekawsze, bo sprawia, że łatwiej pojąć nam doniosłość czasów w jakich przyszło nam żyć. Jeśli dominująca forma transferu przeżyć, ten Dukajowski myślunek, definiuje żyjących w niej ludzi, nie mniej niż środowisko definiuje żyjące w nim organizmy (vide bioróżnorodność na różnych szerokościach geograficznych), to nagle między człowiekiem pisma, a postpiśmiennym pojawia się rów nie do zasypania. Okazuje się więc, że pomstowanie przez ludzi pisma na tiktokizację kultury jest czymś więcej niż zrzędzeniem na nowinki techniczne. Spotykają się bowiem ze sobą nie grupy mówiące dwoma językami, a dwa odrębne gatunki ludzi.

„Owa wymienność i wielokierunkowość transferów przeżyć dla nas, myśleńców pisma, czyni niezmiennie trudnym wejście w egzystencjalny pejzaż człowieka postpiśmiennego. Usiłuję znaleźć analogie, odpowiedniki, nazwy - „konfiguracje przeżyć", mapy rzek przeżyć”, „kierunki przepływów" - ale to wszystko jak opowiadanie neandertalczykowi o różnicach między windowsami i unixem.”

Czy warto czytać Dukaja? Po stokroć tak, ale ostrzegam - nie zasiadajcie do niego bez 110% skupienia, bo spędzicie przy nim circa 6 miesięcy. Ale może to po prostu skutek mojej zawziętości. #nevergiveup

Subscribe now

Polecam szczególnie:

• Joe Rogan Experience #2117 - Ray Kurzweil

• Jan Rokita: Prawicowi populiści nie zbawią Europy - Klub Jagielloński

Teksty:

• I, Cyborg: Using Co-Intelligence - Ethan Mollick

• Breakthrough AI Can Now Predict Alzheimer's Up to 7 Years in Advance - Science Alert

• People Grow and Change Throughout Their Entire Lives - Psychology Today

• Game-changing new drug extends lifespan and slows down aging, study finds - The Brighter Side

• U.S. Must Act Quickly to Avoid Risks From AI, Report Says - TIME

• How fatalistic should we be on AI? - Financial Times

• Global Population Crash Isn't Sci-Fi Anymore - Niall Ferguson (Bloomberg)

Materiały z YouTube:

• Cenzura | Dudek o Historii

• Marek Budzisz: PO i PiS boją się trudnych decyzji ws. możliwej wojny z Rosją. Powodem jest wygoda - Radio Wnet

• Czy wojna rozleje się na Europę? Czego przestraszyli się politycy? Jacek Bartosiak i M. Lachowski

• „Pornografia to wzrokowa heroina.” Jak pokonać swoje nałogi? - Robert Rutkowski || BALANS #1

  Subscribe now

Polecam szczególnie:

• Captain's log: the irreducible weirdness of prompting AIs - Ethan Mollick

• We’re entering a golden age of engineering biology - Noah Smith

We’re at an inflection point in our ability to engineer biology Several critical developments are now coming together to accelerate the progress of biotechnology exponentially, shifting us to a future where reliable predictive models enable us to engineer complex biological systems quickly and easily instead of relying on today’s brute force strategy of expensive wet lab experimentation. Three fundamental shifts are enabling this: First, advances in AI are making truly predictive models for biology possible; second, the rapidly decreasing cost of running biological experiments to generate data for those models, driven by innovations in lab automation and robotics; and third, our ability to quickly engineer animal and plant cells through technologies like CRISPR.

• The 4chan-ification of the web | Garbage Day

Teksty:

• New AI Claude 3 Declares That It's Alive and Fears Death - Futurism

• Demograficzna apokalipsa - Gość.pl

• Are Human Brains Gender Neutral?

• How do you get employees to embrace AI? (You may find this sneaky) | ZDNET

• What AI can do for historians - The Verge

• The New Era of Super-Exponential Growth - Psychology Today

• Some Hydrogen Car Owners Are Still Waiting for the Future to Arrive

• Why AI can (and should) lead to a renaissance in the humanities

Materiały z YouTube:

• Future of Crypto, Blockchain & Web3 w/ Chris Dixon - a16z

• DEBATA: MIESZKANIE PRAWEM CZY TOWAREM? | MENTZEN, ZAORSKI, KONIECZNY, ŚPIEWAK - Kanał Zero

• CPK - LIVE Q&A - Maciej Wilk

Subscribe now

Książka:

Harris wdarł się na szczyt listy moich ulubionych autorów za sprawą „Trylogii Rzymskiej”, którą przeczytałem kilka lat temu z wypiekami na twarzy. W swoich książkach łączy on doniosłe wydarzenia historyczne, z nadającymi dynamiki wątkami fabularnymi. Wszystko to doskonale sprawione i we właściwych proporcjach.

I mam takie wrażenie, że jest to najlepszy nieortodoksyjny sposób na zapoznawanie się z historią. Nie kaleczy jej, nie przeinacza, a w wielu miejscach uczłowiecza. Dzięki literackiej wprawie autora, znane nam z podręczników zdarzenia zostają wyryte w pamięci wielokrotnie głębiej niż na najlepszej lekcji. Wierność faktom historycznym pozostaje jednocześnie na znacznie wyższym poziomie od jakiegokolwiek serialu, czy filmu. Nawet tak niepowtarzalnego jak stworzony przez HBO „Rzym”.

Ale nie o tym dzisiejsza recenzja.

Tym razem pisarz zmierzył się bowiem z okresem siedemnastowiecznej angielskiej rewolucji parlamentu przeciwko monarchii Stuartów, zakończonej skazaniem na śmierć króla Karola I. A dokładniej losami towarzyszy przywódcy rebelii, Olivera Cromwella, którzy podpisali się pod tym wyrokiem i po restauracji królestwa w 1660 r. musieli uchodzić przed zemstą Karola II, syna zgładzonego monarchy.

Można powiedzieć, że mamy tu do czynienia z historycznym thrillerem. Wielka ucieczka trzyma w napięciu nie mniej niż hollywoodzkie superprodukcje, a jako, że znaczna część akcji toczy się w Ameryce Północnej, nie mogłem odeprzeć powracających skojarzeń do filmowej „Zjawy” Alejandro Gonzaleza Inarritu, z Leonardo Di Caprio w roli głównej.

Do tego klimat epoki. Religijny ferment. Purytanie. Katolicy. Anglikanie. Koloryt „Nowego Świata”. Rodzące się ruchy demokratyczne z całym swoim filozoficznym tłem. Ma Harris talent grać na tych fortepianach bardzo sprawnie, melodię niemal pozbawioną fałszu.

Bardzo polecam zarówno „Wielką Ucieczkę”, jak i inne pozycje autora. Dla mnie jest to zawsze dobrze spędzony czas.

Subscribe now

Polecam szczególnie:

Polecam w tym tygodniu dwie świetne rozmowy z YT. Jedna w temacie AI, druga w politycznym:

• Demis Hassabis - Scaling, Superhuman AIs, AlphaZero atop LLMs, Rogue Nations Threat - Dwarkesh Patel

• Rosja wykorzystuje protesty rolników na granicy - didaskalia#56

Teksty:

• We’re Running a Risky Cognitive Experiment on Our Own Kids - Psychology Today

• Stockmarkets are booming. But the good times are unlikely to last - The Economist

• Miron Mironiuk: Stworzyliśmy zespół, na który nie mają wpływu BigTechy - Rp.pl

• Users Say Microsoft's AI Has Alternate Personality as Godlike AGI That Demands to Be Worshipped - Futurism

• How AI Can Transform Brainstorming - Psychology Today

• Tinder Owner Signs ChatGPT Deal. Enjoy the AI Dating Tidal Wave - Gizmodo

• The Human-Techno Conversational Continuum - Psychology Today

• ‘Humanity’s remaining timeline? It looks more like five years than 50’: meet the neo-luddites warning of an AI apocalypse - The Guardian

Materiały z YouTube:

• Andrzej Nowak: I RP była jak UE dziś - pycha kroczyła przed upadkiem - Klub Jagielloński

• DR KRZYSZTOF RAK: Potrzebujemy rewolucyjnej zmiany podejścia do bezpieczeństwa Polski - Nowa Konfederacja

• Jacek Bartosiak wypowiada się na temat wysłania wojsk na Ukrainę - Strategy & Future

• Korwiniści | Dudek o Historii

• Nisztor: Afera Collegium Humanum - politycy każdej partii byli w niej zaangażowani, od lewa do prawa - Radio Wnet

Subscribe now

Polecam szczególnie:

• Strategies for an Accelerating Future - Ethan Mollick

Ethan Mollick jak zwykle ciekawie, tym razem o dwóch przełomach w generatywnej AI, jakie miały miejsce raptem w ostatnich tygodniach - prędkości (dzięki podzespołom od Groq, nie mylić z Grok) i pamięci/dłuższych oknach kontekstowych w Gemini 1.5. Obydwa dają wgląd w aktualny rozwój AI, który zdaje się zupełnie nie zwalniać. Poniżej jeszcze więcej informacji, dlaczego to ciekawe.

• Meet 'Groq,' the AI Chip That Leaves Elon Musk’s Grok in the Dust

• Dr hab. Marcin Piątkowski: Nowa wizja rozwoju - Rp.pl

• How Stress Could Make Cancer Spread - Gizmodo

Wpływ stresu na rozwój nowotworów wychodzi z kategorii anegdot u cioci na imieninach. Pojawiły się ciekawe badania, które potwierdzają sporą zależność łączącą te dwa zjawiska:

Chronic stress might enhance cancer metastasis by affecting immune cells like neutrophils, according to research conducted on mice by scientists at Cold Springs Harbor Laboratory. Stress hormones seem to trigger the formation of NETs, structures that could create a conducive environment for cancer cells to spread. The study suggests managing stress post-cancer diagnosis could be crucial and potentially impact future treatment approaches. Researchers propose that developing drugs to target NETs could be a promising strategy to hinder cancer progression, highlighting the importance of stress management in cancer care.

New research in mice may pinpoint how chronic stress can fuel the spread of cancer. The study found evidence that stress can induce changes to certain immune cells that inadvertently make it easier for cancer cells to metastasize and invade other parts of the body. The findings emphasize the need to manage stress following a cancer diagnosis, the scientists say, and could even help efforts to find new treatments.

• The CNN, MTV, and Disney of the future - Garbage Day

Kulturowe analizy od Garbage Day zawsze czytam z zainteresowaniem. Nie inaczej jest tym razem. Gorąco polecam.

Filmy:

Tak się przytrafiło, że obejrzałem w mijającym tygodniu dwa świetne filmy.

Pierwszy, to niemłody już dokument z 2021 o odnalezionym obrazie, którego autorstwo przypisano Leonardo Da Vinci. Wielkie pieniądze, rosyjscy oligarchowie, saudyjski książe koronny i wielka tajemnica. Świetna historia, warto:

Drugi, to kinowe Biedne Istoty. Solidne, głębokie i nieco abstrakcyjne kino ze świetną rolą Emmy Stone:

Teksty:

• When does a journalist become a hacker? - The Verge

• A former Gizmodo writer changed his name to ‘Slackbot’ and stayed undetected for months - The Verge

• „Mój partner mnie utrzymuje”. Co nowy trend na bycie „panią domu” mówi o generacji Z? - Rp.pl

• KPO. Ursula von der Leyen: Unia Europejska odblokuje 137 mld euro dla Polski. Donald Tusk: Mamy to! - Rp.pl

• „Padnie łączność wojskowa i telefoniczna”. USA przeciw broni antysatelitarnej - Rp.pl

• Bluesky’s biggest selling points are things it doesn’t do - Garbage Day

• The Mystery of Order - Robin Hanson

Materiały z YouTube:

• Wielka Strategia Polski w czasach chaosu | J. Bartosiak, M. Budzisz, M. Stefan, A. Świdziński cz. 4 - Strategy&Future

• GROUND ZERO #4: 10. ROCZNICA NAPAŚCI NA UKRAINĘ

• Marek Budzisz: Rząd nie broni interesu rolników. Polska nie robi tego od lat, a musimy ich bronić - Radio Wnet

• Poland's foreign minister on concerns the U.S. will abandon Ukraine, Europe - PBS

• GODZINA ZERO #10 - ROBERT MAZUREK I PRZEMYSŁAW CZARNEK

Subscribe now

Polecam szczególnie:

• Polska może stać się państwem dysponującym bronią jądrową - Marek Budzisz (wPolityce)

• If You Think World War III Is Unimaginable, Read This - Niall Ferguson

Teksty:

• Zupełnie nowy i niezwykły spór. Politycy do niego nie dorośli, ale wyborcy już tak - Dziennik Gazeta Prawna

• NASA's Voyager 1 probe hasn't 'spoken' in 3 months and needs a 'miracle' to save it - Live Science

• These Glow-in-the-Dark Flowers Will Make Your Garden Look Like Avatar - Singularity Hub

• Scientists Say the Atlantic Current Appears to Be on the Verge of Collapse - Futurism

• Prawica strażnikiem pluralizmu? Koniec demokracji liberalnej? Co łączy wybory prezydenckie z #TakDlaCPK? - Piotr Trudnowski

• W pułapce rozwoju - Marcin Kędzierski

• India may block Proton Mail | TechCrunch

• Twitterrific's team is back with Tapestry, an app for tracking social media, news, RSS and more | TechCrunch

• Bose’s new earbuds don’t go inside your ears at all - The Verge

• What would happen if you moved at the speed of light? - Live Science

• AI May Be Atrophying Our Brains, Professor Warns - Futurism

• Lewica albo się rozpadnie, albo dołączy do KO - Klub Jagielloński

• Amazon AGI Team Say Their AI Is Showing "Emergent Abilities" - Futurism

• „Wielka Polska CPK-owska“. Co o aspiracjach Polaków mówi nam debata wokół projektu? - Klub Jagielloński

• Apple just gave us a big hint that AI is taking over more than just the iPhone - BGR

• ChatGPT is getting ‘memory’ to remember who you are and what you like - The Verge

• Ancient Underwater Megastructure Not Created Naturally, Scientists Say - Futurism

• AI Is Rewiring Coders’ Brains. Yours May Be Next - Hackernoon

• Former Google News Director Admits Big Tech Is Killing Journalism - Futurism

Materiały z YouTube:

• Antoni Dudek: Po 2005 r. skończyło się reformowanie państwa - Klub Jagielloński

• GROUND ZERO #2 - GENERAŁ RAJMUND ANDRZEJCZAK & SŁAWOMIR DĘBSKI - Kanał Zero

• NIEPOPRAWNIK: MATCZAK VS LEŚNODORSKI O TRYBUNALE KONSTYTUCYJNYM - Kanał Zero

  Subscribe now

Polecam szczególnie:

Ależ to był tydzień! Zaczął się od fermentu społecznego wokół CPK. Akcja #TakDlaCPK rozwinęła się w takim tempie i zakresie, że nawet mnie, jako entuzjaście, trudno w to uwierzyć. Pamiętam doskonale pierwsze social mediowe posty ekspertów, pisane zaraz po wyborach 15 października, kiedy pojawiły się obawy o realizację tej ważnej dla Polski inwestycji. Szczerze mówiąc obawiałem się, że sprawa nie wyjdzie poza wąską twitterową bańkę lotniczych zapaleńców i osób rozumiejących wagę strategicznych projektów infrastrukturalnych.

Jakże się pomyliłem!

Już ponad 60 tysięcy podpisów pod petycją “Tak dla rozwoju”. Jeśli jeszcze nie podpisaliście to gorąco zachęcam! W tej tematyce dzisiaj dwa ważne i głośne materiały, czyli debata o CPK w Kanale Zero i wywiad z Maćkiem Wilkiem, wiodącą postacią w ruchu obrońców inwestycji, w Didaskaliach:

• DEBATA - CO DALEJ Z CPK? - MAZUREK I ROŻEK - Kanał Zero

• Czy zbankrutujemy przez CPK? - Maciej Wilk -didaskalia#52

Drugi temat, który rozgrzał w mijającym tygodniu światłowody w kraju nad Wisłą, to wywiad Tuckera Carlsona z Władimirem Putinem i komentarze wokół niego. Mam tutaj nieco szerszą refleksję, która zrodziła się po zapoznaniu w ostatnim czasie z kilkoma materiałami i wydarzeniami.

Zaliczają się do nich - ciekawy artykuł Noah Smitha o polskich ambicjach posiadania broni atomowej, wywiad z dowódcą naszych wojsk obrony cyberprzestrzeni Karolem Molendą, debiutancka pogadanka generała Andrzejczaka i Sławomira Dębskiego w Ground Zero, oraz rzeczony wywiad Carlsona z Putinem, w którym ten drugi ogromną część swoich wypowiedzi ogniskuje wokół Polski.

Szokujące jest, że naszą siłę i potencjał widzą wszyscy poza nami samymi. To stwierdzenie spina klamrą obydwa przytoczone tu tematy - CPK i pozycję międzynarodową Polski. Poniżej wspomniane materiały:

• The Ukraine war is ultimately about Poland - Noah Smith

• Exclusive: Tucker Carlson Interviews Vladimir Putin - Tucker Carlson

• „Jesteśmy codziennie atakowani” - gen. dyw. Karol Molenda - didaskalia#53

• GROUND ZERO #1 - GENERAŁ RAJMUND ANDRZEJCZAK & SŁAWOMIR DĘBSKI - Kanał Zero

Teksty:

• SAWCZUK: Wielkie projekty to konieczność, a nie gigantomania - Kultura Liberalna

• AI Launches Nukes In ‘Worrying’ War Simulation: ‘I Just Want to Have Peace in the World’ - Vice

• It Will Take Only a Single SpaceX Starship to Launch a Space Station

• EU's AI Act passes last big hurdle on the way to adoption | TechCrunch

• Jest porozumienie w sprawie AI Act

• 10 Software Development Trends for 2024 From Google Trends | HackerNoon

• The fediverse, explained - The Verge

• Meet the Pranksters Behind Goody-2, the World’s ‘Most Responsible’ AI Chatbot - Wired

• Scientists have trained an AI through the eyes of a baby - The Economist

• Man Uses AI to Talk to 5,000 Women on Tinder, Finds Wife - Futurism

• Apple made an AI image tool that lets you make edits by describing them - Tech Crunch

• Powstał materiał odporny na temperaturę 1000°C. Odmieni lotnictwo i energetykę - Rzeczpospolita

• A former SpaceX intern and 2 other students won $700,000 for deciphering a 2,000-year-old papyrus scroll using AI. Here's what it said - Business Insider

• Scientists Train AI Using Headcam Footage From Human Toddler - Futurism

• An Irish Nationalist Will Lead Northern Ireland's Government - TIME

• Fusion Reactor Produces Record Amount of Energy in Final Experiment - Futurism

Materiały z YouTube:

• Rafał Ziemkiewicz: Świat się przepoczwarza. Każde zagrożenie jest szansą.O kompleksach i wspólnocie - Układ Otwarty

• Nie możemy zaciskać pasa! Musimy inwestować i gonić zachód - didaskalia#38 Marcin Piątkowski

• Co czeka Polskę? Jacek Bartosiak o rosyjskim zagrożeniu, sojuszu z USA i CPK - Piotr Zychowicz - Historia Realna

• Tucker Carlson i Władimir Putin. Komentarz do wywiadu - OSW

Subscribe now

Polecam szczególnie:

W temacie AI, jak zwykle nieśmiertelny prof. Ethan Mollick z tekstem o tym, co można zrobić dzięki narzędziom generatywnym w… 59 sekund. Można sporo!

• What Can be Done in 59 Seconds: An Opportunity (and a Crisis) - Ethan Mollick

Zachęcam do obejrzenia tej dosyć dwuznacznej rozmowy z neuronaukowcem i behawiorystą - Alicją Puścian. Czemu dwuznacznej? To już ocenicie sami, ale dla mnie szereg wypowiedzi tej ambitnej naukowiec brzmiał dość niepokojąco. Implanty, ingerencje w zachowania, polityka i znacznie więcej:

Nie milkną echa po wywiadzie świeżo uruchomionego Kanału Zero z prezydentem Dudą. Pozbawiony charyzmy pierwszy obywatel RP nie wykorzystał chyba do końca kół ratunkowych, jakie rzucali mu Panowie Mazurek i Stanowski. Tym nie mniej warto obejrzeć i samemu wyrobić sobie zdanie, czy rzeczony kanał okaże się w rzeczywistości TV-killerem w Polsce:

Super rzecz do pobrania z Twittera - Twórczy AI Magazine - kopalnia promptów.

Teksty:

• WARZECHA: Polska domowa wojna trzydziestoletnia - Magazyn Kontra

• Dlaczego PiS nie mógł gwałcić praworządności, a Tusk może? Bo nie jest prawicą

• 5 Practical Use Cases for GPT-4 Vision AI Model | HackerNoon

• Agenda Polska 2030. Polska reforma podatkowa - Warsaw Enterprise Institute

• Jeśli będziemy czytać tylko nagłówki, to nie zbudujemy nowej I Rzeczpospolitej - Klub Jagielloński

• CPK jest kluczowe dla bezpieczeństwa Polski, ale też całej wschodniej flanki NATO - rp.pl

Materiały z YouTube:

• Prof. Andrew Michta:Możliwa rosyjska ofensywa podczas szczytu NATO.Czy wygrana Trumpa to zagrożenie? - Układ Otwarty

• „Sławomir Mentzen złożył mi propozycję nie do odrzucenia” - Jakub Kulesza - didaskalia #50

• Wróblewski: Przez regulacje UE Europa jest słabsza, dobrobyt spada, PKB spada, niepokoje rosną - Radio Wnet

• Dr Jacek Bartosiak: Polacy nie rozumieją, że świat się zmienia. Chcą spokoju, ale świat go nie chce - Radio Wnet

• Będą kary za hejt? WARZECHA: Na lewicy panuje kulty bycia obrażanym!

• CPK to romantyczna wizja Kaczyńskiego? Horała: Tusk musi być uwikłany w interesy sprzeczne z CPK - Radio Wnet

• Classic Philosophical Novels You Should Read

• Co z tą kulturą? - Konferencja i Debata prezydencka - Skład Solny

• Szorstka Przyjaźń | Dudek o Historii

• Budzisz: Atak Rosji na Polskę za dwa lata to realny scenariusz. Wojna w Korei byłaby fatalna dla USA - Radio Wnet

• Prof. Ryszard Piotrowski gościem Porannej rozmowy w RMF FM

  Subscribe now

Książka:

Książka, po którą sięgnąłem pod wpływem wystąpienia autora w podcaście Tima Ferrisa. Jechaliśmy z dziewczyną w dłuższą wyprawę samochodem i odpaliliśmy przypadkowy odcinek. Ślepe trafy bywają najlepsze. Sam gospodarz odwala oczywiście genialną robotę, ale słuchając Housela odnosi się wrażenie, że poza chwytliwymi anegdotami, których używa na poparcie swoich przemyśleń.. ma on po prostu dobrze poukładane w głowie. Z całym chłopsko rozumowym ładunkiem, jakie to określenie niesie.

W świecie finansów jest to tylko tyle i aż tyle.

Psychology of Money to jego pierwsza i od razu bestsellerowa książka. Nie tylko w naciąganym okładkowo-marketingowym wymiarze. 4,5 mln sprzedanych egzemplarzy. Autor - pisarz, dziennikarz, finansista, inwestor, korzystając ze swojego wieloletniego doświadczenia zawodowego i prywatnego wykłada nam kilkanaście zasad wokół zarządzania finansami. Posługuje się w tym celu bardzo trafnie dobranymi przykładami historycznymi i anegdotami ze swojego życia.

Nie jest to poradnik inwestycyjny.

To bardziej przewodnik po ludzkiej psychice, wpadającej jakże często w poznawcze pułapki. To edukacja finansowa, którą każdy z nas powinien był odebrać w domu, ale jak wiadomo wielu nie miało tego szczęścia. W ogóle spowija tę książkę taka mgła „old money” i fundamentalnych zasad, sprawdzających się w równym stopniu dla zbierającego kieszonkowe młodzieńca i prezesa dobrze prosperującej firmy.

Nie dowiecie się więc tutaj o bezbłędnej taktyce inwestycyjnej, innowacyjnych kategoriach aktywów i algorytmach rządzących grą giełdową. Odkryjecie jednak prawidła rządzące psychologią pieniędzy od ich zarania. Ogranicz wydatki. Odnajdź radość w tym co posiadasz. Każdy inwestor ponosi porażki. Odkryj magię procenta składanego. I wiele innych.

Czy wszystkie zasady powodowały u mnie opad szczęki? Nie. Ta publikacja pewnie mogłaby być okrojona o kilka z nich. Tym nie mniej przeczytałem ją z ogromną przyjemnością. Polecam!

Na deser i niejako na zachętę, świetna rzecz od autora. List, jaki Housel napisał do swojego syna, niedługo po jego urodzeniu:

You'll care about this one day.

My wife and I welcomed a son into the world on Sunday. It's the coolest experience anyone could ask for.

His only interest right now is keeping us awake 24/7. But one day -- a long time from now -- he'll need to learn something about finance. When he does, here's my advice.

1. You might think you want an expensive car, a fancy watch, and a huge house. But I'm telling you, you don't. What you want is respect and admiration from other people, and you think having expensive stuff will bring it. It almost never does -- especially from the people you want to respect and admire you.

When you see someone driving a nice car, you probably don't think, "Wow, that person is cool." Instead, you think, "Wow, if I had that car people would think I'm cool." Do you see the irony? No one cares about the guy in the car. Have fun; buy some nice stuff. But realize that what people are really after is respect, and humility will ultimately gain you more of it than vanity.

2. It's normal to assume that all financial success and failure is earned. It mostly is, but only up to a point -- and a lower point than many think.

People's lives are a reflection of the experiences they've had and the people they've met, a lot of which are driven by luck, accident, and chance. Some people are born into families that encourage education; others are against it. Some are born into flourishing economies encouraging of entrepreneurship; others are born into war and destitution. I want you to be successful, and I want you to earn it. But realize that not all success is due to hard work, and not all poverty is due to laziness. Keep this in mind when judging people, including yourself.

3. This may sound harsh, but I hope you're poor at some point. Not struggling, and not unhappy, of course. But there's no way to learn the value of money without feeling the power of its scarcity. It teaches you the difference between necessary and desirable. It'll force you to budget. It'll make you learn to enjoy what you have, fix what's broken, and shop for a bargain. These are essential survival skills. Learn to be poor with dignity and you'll handle the inevitable ups and downs of financial life with ease.

4. If you're like most people, you'll spend most of your adult life thinking, "Once I've saved/earned $X, everything will be great." Then you'll hit $X, move the goalpost down the field, and resume chasing your tail. It's a miserable cycle to be in. Save your money and strive to get ahead. But realize your ability to adjust to new circumstances is more powerful than you think, and your goals should be about more than money.

5. Don't stay in a job you hate because you unwittingly made a career choice when you were 18 years old. Your dad shakes his head at college freshmen choosing a major to guide their lifelong careers. Almost no one knows what they want to do at that age. Many don't know what they want to do until they're twice that age.

6. Change your mind when you need to. I've noticed a tendency for people to think they've mastered investing when they're young. They start investing at age 18, and think they have it all figured out by age 19. They never do. Confidence rises faster than ability, especially in young men. Learn the skill of changing your mind, discarding old beliefs and replacing them with new truths. It's hard, but necessary. Don't feel bad about it. The ability to change your mind when you're wrong is a sign of intelligence.

7. The best thing money buys is control over your time. It gives you options and frees you from relying on someone else's priorities. One day you'll realize this freedom is one of the things that makes you truly happy.

8. The road to financial regret is paved with debt. Also, commissioned salesmen. But mostly debt. It's amazing what percentage of financial problems are caused by borrowing. Debt is a claim on your future, which you'll always miss, in order to gain something today, which you'll quickly get used to. You'll likely use some debt, like a mortgage. That's OK. But be careful. Most debt is the equivalent of a drug: A quick (and expensive) hit of pleasure that wears off, only to drag you down for years to come, limiting your options while weighed down by the baggage of your past.

9. Your savings rate has a little to do with how much you earn, and a lot to do with how much you spend. I know a dentist who lives paycheck to paycheck, always on the sliver's edge of financial ruin. I know another who never earned more than $50,000 and saved a fortune. The difference is entirely due to their spending.

How much you make doesn't determine how much you have. And how much you have doesn't determine how much you need.

Don't become a money hoarder or a miser. But realize that learning to live with less is the easiest and most efficient way to gain control of your financial future.

10. Don't listen to me if you disagree with what I've written. Everyone's different. The world you grow up in will have different values and opportunities than the one I did. More importantly, you'll learn best when you disagree with someone and then are forced to learn it yourself. (On the other hand, always listen to your mother.)

Now, please let me sleep.

Subscribe now

Polecam szczególnie:

1.

W tym tygodniu szczególnie polecam wystąpienie prezydenta Argentyny Javiera Milei na Światowym Forum Ekonomicznym w Davos. Z dwóch powodów, które dominują moje biuletyny.

Politycznego - było to przemówienie obrazoburcze i ożywcze dla etatystycznych elit, które debatują w Szwajcarii.

Technologicznego - obejrzyjcie koniecznie tę wersję wystąpienia Milei, która została w całości przetłumaczona przez AI (polskie Eleven Labs + HeyGen), wraz z ruchem ust i autentycznym głosem Argentyńczyka, tak że wydaje nam się iż mówi perfekcyjnie po angielsku.

Szczęka opada. A opada tym bardziej, o ile wyobrazimy sobie jak ta technologia zaimplementowana w YouTube i appkach podcastowych otworzy nam wszystkim dostęp do lokalnych twórców na całym świecie, czyniąc z naszej planety wielokrotnie mniejszą globalną wioskę niż dzisiaj.

Dla porównania tutaj wystąpienie w oryginale po hiszpańsku:

2.

Świetna jest ta rozmowa Konstantego Pilawy z Janek Rokitą. Poza wieloma ciekawymi rzeczami dotyczącymi bieżącej sytuacji prawnej (szpilki wbijane Tuskowi), o których mówi były polityk z Krakowa, niezwykle interesujące są elementy meta-polityczne. Do tego kilka gorzkich, ale wnikliwych spostrzeżeń na temat prawicy. Zapadło mi w pamięć porównanie jej dzisiejszego stanu do tego z początków XX wieku, kiedy stary umiarkowany konserwatyzm zderzył się z żywiołem nacjonalizmu. Warto:

3.

Pierwszy raz wysłuchałem tak długiej rozmowy z prof. Marcinem Matczakiem. Dla niewtajemniczonych, ojcem rapera, Maty. Doceniam wątki symetrystyczne. Dużo znajdziecie w tej dyskusji wycieczek intelektualnych. Przypadła mi do gustu zwłaszcza ta, kiedy nawiązuje on do dzisiejszego odejścia szerokich mas społecznych od religii. Jednocześnie wpadając często w duchową, czy moralną pustkę. Jak to ujął Matczak “odrzuciliśmy rusztowanie mimo, że dom nie jest jeszcze skończony”.

Teksty:

• The digital equivalent of wearing a fake Chanel bag - Garbage Day

• The Lazy Tyranny of the Wait Calculation - Ethan Mollick

• Rumors Circulating That James Webb Has Discovered Life on Another World

Bardzo trafnie pisze prof. Strzembosz w poniższym tekście:

Bycie wagonikiem już nas nie zadowala – chcemy mieć własny pociąg, własne tory i własny cel podróży. Dla symetrystów i racjonalistów od tego ile osób pójdzie do więzienia ważniejsze są jak najszybsze wybudowanie elektrowni atomowych, budowa CPK, porządnego portu w Świnoujściu, trasy via Carpatia, szlaków wodnych na Odrze i Wiśle, nakłady na infrastrukturę i badania. Słowem projekty rozwojowe służące wszystkim i dające szansę na własny rozwój nie do końca zależny od tego, co się zdarzy w tym czy innym kraju ciągle jeszcze od nas bogatszym.

Chcemy po prostu własnej lokomotywy, a nie sprawnych haków podłączających nasz wagonik do cudzego pociągu. Donald Tusk jednak zdaje się tego kompletnie nie rozumieć. Pełnomocnikiem ds. Centralnego Portu Komunikacyjnego został jego zagorzały przeciwnik związany z konkurencyjnym lotniskiem. W nowym TVP Info odbywają się dyskusje o ludzkiej krzywdzie związanej z budową lotniska, a zwolenników budowy prawie nie dopuszcza się do głosu, za to promuje się stanowisko prywatnego, zagranicznego przewoźnika, czyli Ryanaira, zainteresowanego biznesowo rozbudową lotniska w Modlinie.

• Maciej Strzembosz: Niezrozumiałe dla Donalda Tuska aspiracje Polaków

• What Is It Like To Be An LLM?: A Thought Experiment on the Limits of AI Understanding | HackerNoon

• Archeologists discovered how Egypt's great pyramids were built

• This trait is a subtle sign someone is highly intelligent, says psychotherapist—some people are ‘naturally gifted’ with it

• Argentyński Lew zaryczał w Davos - Warsaw Enterprise Institute

• Google Wrote a ‘Robot Constitution’ So Its Machines Won't Kill You... Hopefully

Materiały z YouTube:

• Co czeka Polskę? Jak odstraszyć Rosję i przetrwać trudne czasy? - Marek Budzisz i Piotr Zychowicz

• Droga do Unii | Dudek o Historii

• MENTZEN GRILLUJE #9: Najgłupszy poseł

• Zbigniew Parafianowicz: Czy Zełenski utrudnia reset stosunków polsko-ukraińskich? Co z traktatem? - Układ Otwarty

• Już po elektrowni atomowej w Polsce? Pomorze kwestionuje lokalizację | Wiech: to zwiastun katastrofy - Radio Wnet

• Bosak: Lewica dokonała samozaorania. Był mały kieliszek szampana - RMF FM

  Subscribe now

Książka:

Książka autorstwa Philipa E. Tetlocka i Dana Gardnera to wnikliwa analiza sztuki i nauki prognozowania. Autorzy przedstawiają, jak w historii dochodziło do doniosłych błędów predykcyjnych popełnianych przez agencje wywiadowcze i decydentów politycznych, oraz jak to możliwe, że zwyczajni ludzie mogą przewyższać ekspertów w prognozowaniu przyszłości.

Przywołują okoliczności takich wydarzeń, jak m.in kryzys kubański, desant w Zatoce Świń, zamachy z 11 września 2001, czy druga wojna iracka z całym tłem rzekomego posiadania broni masowego rażenia przez Saddama Husseina. Wszystkie powyższe przykłady przekonują nas, że wśród kadr wywiadowczych i na szczytach władzy popełniane były, wynikające z prostych błędów poznawczych i meandrów psychologii, szkolne pomyłki. Brzemienne w skutki.

Takie, których spodziewalibyśmy się prędzej po amatorach.

W kontrze, autorzy przedstawiają wyniki badań, przeprowadzonych na przestrzeni kilkudziesięciu lat, w które zaangażowano dziesiątki tysięcy zwykłych ludzi, do prognozowania globalnych wydarzeń. Niektórzy z nich osiągnęli zadziwiające wyniki, przewyższając specjalistów i analityków z szeroko pojętego środowiska wywiadowczego. Ponadto, zrobili to w sposób powtarzalny, na przestrzeni kilku lat. A to wszystko na podstawie ogólnodostępnych informacji, bez dostępu do jakichkolwiek niejawnych danych. Tetlock i Gardner badają, co czyni tych "superprognozujących" tak skutecznymi, oraz czy można się nauczyć ich metod.

Jak to jest, że emerytowany hydraulik, tancerka, czy brooklyński reżyser potrafili przedstawiać wielokrotne, trafne prognozy dla chociażby konfliktów na bliskim wschodzie, cen ropy, czy wyborów parlamentarnych w egzotycznych krajach?

W największym skrócie mamy w przypadku tych ponadprzeciętnych prognostów do czynienia z mieszanką inteligencji, zorganizowania, pewnych cech psychologicznych i umiejętności myślenia matematycznego. Te pierwsze pozwalają im uniknąć najczęstszych pułapek poznawczych popełnianych przez większość z nas. Te ostatnie - wyrażać swoje prognozy w sposób konkretny i łatwy do sprawdzenia.

Jednym z kluczowych aspektów, na które książka zwraca uwagę, jest rola czegoś, co autorzy nazywają aktywnym otwartym umysłem. Superprognozujący często wykazują zdolność do rozważania dowodów, które przeczą ich własnym przekonaniom, oraz zwracają uwagę na osoby, które się z nimi nie zgadzają. Odrzucają podejście, że zmiana zdania jest oznaką słabości, a intuicję traktują jako zaledwie jedno z wielu narzędzi w procesie podejmowania decyzji.

W opracowaniu autorzy odnoszą się do tuzów naukowych, laureatów Nagrody Nobla, zajmujących się błędami poznawczymi i psychologią społeczną – Daniela Kahnemana, czy Nassima Nicolasa Taleba. W kilku miejscach przedstawiają zdanie od nich odrębne. Taleb zwraca chociażby uwagę na nieprzewidziane wydarzenia – czarne łabędzie, które czynią najlepsze nawet prognozowanie nieskutecznym.

U superprognostów duży nacisk położony jest na cykle uczenia i doskonalenia technik analitycznych metodą prób i błędów. Tylko metodyczne, krytyczne podejście do oceny dotychczasowych prognoz może pozwolić prognoście na dopracowanie swojego warsztatu i poprawę w przyszłości.

Książka kończy się apelem autorów o szersze wykorzystanie analitycznego prognozowania w naukach społecznych. Słusznie zwracają uwagę na fakt, że w dyskursie publicznym słuchamy głosów „ekspertów” uważanych za takowych ze względu na tytuły naukowe, popularność, czy sprzedane książki. Nie weryfikujemy zaś post factum prognoz przez nich poczynionych, dopuszczając do sytuacji, w której wielu z nich notorycznie się myli, nie ponosząc za to żadnych konsekwencji.

Jako przykład nierostrzygniętego sporu, który rozpalał debatę ekspercką zaledwie 10 lat temu Tetlock i Gardner wskazują na spór austriackiej i keynesowskiej szkoły ekonomicznej wokół wyjścia z kryzysu gospodarczego lat 2008/2009.

Książka szalenie przypadła mi do gustu. Przeczytałem ją w 2,5 dnia. Bardzo cenię sobie takie analityczne spojrzenie nie tylko na politykę, ale także na biznes. Jedną z najbardziej formacyjnych książek w tej drugiej kategorii było dla mnie opracowanie napisane przez Erica Ries’a – Lean Startup. Autor namawia w nim do iteracyjnego tworzenia produktów i usług, wg tzw. metody MVP, pozwalającej tworzyć jego najprostsze wersje jak najszybciej i poddawać je ocenie użytkowników by następnie na podstawie tejże wprowadzać zmiany. Echa tego podejścia dostrzegam w opisanej przez Tetlocka i Gardnera analitycznej metodzie doskonalenia warsztatu superprognostów.

Wprowadzenie kwantyfikowalności prognoz, oraz odpowiedzialności za nie, pomogłoby bez wątpienia debacie publicznej. Profesjonalizując ją, oraz dopuszczając tam świeże twarze. Mediom starego porządku raczej na tym nie zależy. Ale jak będzie z nowymi?

Subscribe now